Nghe bằng tai, làm sao biết phase ( pha) âm thanh xe hơi đang sai?

Phase không phải thứ tai nghe trực tiếp

Trong âm thanh, phase không phải là một “âm thanh” để tai nghe ra ngay lập tức. Tai người không nhận biết được phase bằng con số hay độ lệch mili giây. Thứ tai cảm nhận được luôn là hệ quả: các âm thanh có đến tai đúng lúc với nhau hay không. Chính vì vậy, phase sai thường không tạo ra lỗi rõ ràng như rè, méo hay gắt, mà tạo ra một cảm giác khó chịu rất tinh tế.

Trong âm thanh xe hơi, cảm giác này xuất hiện nhiều hơn vì không gian nhỏ, vị trí ngồi lệch và phản xạ dày đặc. Tai rất dễ nhận ra sự “không đúng”, dù người nghe không gọi tên được nguyên nhân.

Khi phase đúng, âm thanh nghe như thế nào?

Khi phase tương đối đúng, cảm giác nghe thường rất dễ chịu và tự nhiên. Âm thanh có sự liền mạch rõ ràng từ dải trầm lên dải cao. Vocal đứng ở giữa một cách chắc chắn, có chiều sâu và có “thân hình”, không mỏng cũng không bị treo. Bass không chỉ có tiếng mà còn có lực, hòa vào nhạc thay vì đánh rời rạc.

Một đặc điểm quan trọng là hệ thống có phase tốt thường nghe càng mở lớn càng đã, trong giới hạn hợp lý. Nghe nhỏ vẫn ổn, nghe to không mệt, và người nghe có xu hướng muốn tiếp tục nghe thay vì giảm âm lượng.

Khi phase sai, tai người cảm nhận ra sao?

Phase sai thường không làm âm thanh “sai rõ”. Vị trí vẫn đúng, sân khấu vẫn có, từng dải riêng lẻ nghe không có vấn đề lớn. Nhưng tổng thể lại thiếu sự gắn kết. Vocal ở giữa nhưng mỏng, phẳng và thiếu cảm giác đứng vững. Bass có mặt nhưng không dính với nhạc, không tạo được lực đẩy liền mạch.

Cảm giác đặc trưng nhất là nghe không đã dù không biết sai ở đâu. Càng nghe lâu càng mệt, dù không có dải nào thực sự gắt. Đây là kiểu mệt rất khác với mệt do treble chói hay bass dư, và thường khiến người nghe mô tả bằng những từ như “cấn”, “khó chịu nhẹ”, hoặc “nghe không thoải mái”.

Phản ứng với âm lượng – dấu hiệu rất rõ của phase

Một hệ thống có phase chưa ổn thường nghe chấp nhận được ở mức âm lượng nhỏ, nhưng khi tăng volume, cảm giác khó chịu tăng lên rất nhanh. Người nghe vô thức muốn giảm âm lượng, không phải vì quá to, mà vì âm thanh trở nên nặng tai.

Ngược lại, hệ thống có phase tốt thường càng mở lớn càng “đã”, âm thanh vẫn giữ được sự liền lạc và không gây mệt. Đây là phản xạ rất tự nhiên của tai khi tiếp nhận các tín hiệu đồng bộ về thời gian.

Phase sai thường phá sự liên kết giữa các dải

Một đặc điểm khiến phase khó phát hiện là nó hiếm khi phá hỏng một dải riêng lẻ. Treble có thể vẫn đủ, mid rõ ràng, bass có lực. Nhưng khi nghe cả bài nhạc, âm thanh không “chảy” liền từ trên xuống dưới. Có một sự khựng rất nhẹ giữa các vùng tần số, đặc biệt ở điểm giao nhau giữa sub và midbass, hoặc giữa mid và tweeter.

EQ rất khó sửa vấn đề này, vì đây không phải là lỗi về mức âm lượng, mà là lỗi về thời gian.

Nghe mono – một cách cảm nhận phase rất hiệu quả

Một cách đơn giản để cảm nhận phase bằng tai là chuyển bài nhạc từ stereo sang mono. Nếu khi mono hóa, âm thanh trở nên mỏng đi rõ rệt, vocal tụt hẳn và bass mất lực, thì khả năng cao phase giữa các kênh hoặc giữa các dải đang không khớp.

Cách nghe này không nhằm đo đạc chính xác, mà để tai cảm nhận mức độ đồng bộ của tín hiệu.

Vì sao phase đặc biệt quan trọng trong âm thanh xe hơi?

Tai người được phát triển để nhận ra sai lệch thời gian rất nhỏ nhằm xác định vị trí và không gian. Trong xe hơi, nơi không gian hẹp, vị trí nghe lệch và phản xạ nhiều, những sai lệch vi mô này càng dễ bị lộ ra hơn so với nghe tại nhà.

Vì vậy, phase trong xe gần như luôn có vấn đề nếu không được xử lý, và cũng vì thế mà rất nhiều dàn xe “đúng sân khấu nhưng vẫn cấn”.

Góc nhìn Long

Khi gặp một dàn xe không sai rõ ràng nhưng nghe không thoải mái, tôi không vội chỉnh EQ hay đổi thiết bị. Câu hỏi đầu tiên luôn là: âm thanh có liền mạch không? Nếu câu trả lời là không, rất nhiều khả năng phase đang có vấn đề.

EQ sai thì tai thường nhận ra ngay. Phase sai thì tai không gọi tên được, nhưng tai không thích và không muốn nghe lâu.

Phase không quyết định việc có tiếng hay không, mà quyết định việc âm thanh đó có tự nhiên, liền mạch và dễ chịu hay không. Trong âm thanh xe hơi, nếu sân khấu đã đúng, EQ đã hợp lý mà vẫn cảm thấy cấn, hãy tin cảm nhận của mình. Rất có thể phase đang là yếu tố cần được xem xét trước tiên.