Hài âm là gì? Vì sao hài âm vô cùng quan trọng trong âm thanh xe hơi

Hài âm không phải là “tiếng phụ”

Khi nói đến hài âm, rất nhiều người nghĩ đó là “tiếng phụ”, “tiếng cộng thêm”, thậm chí là thứ không cần thiết. Cách hiểu này hoàn toàn sai. Trong âm thanh, hài âm là một phần không thể tách rời của âm nhạc, và chính hài âm mới là thứ giúp tai người nhận ra âm sắc, chất giọng và cảm xúc.

Một nốt nhạc nếu chỉ có tần số cơ bản sẽ nghe rất nghèo, rất nhân tạo. Điều làm cho tiếng đàn khác tiếng hát, tiếng guitar khác piano, giọng người này khác giọng người kia… chính là hài âm.

Hài âm là gì

Mỗi âm thanh trong âm nhạc gồm:

• Âm cơ bản (fundamental): quyết định cao độ của nốt
• Hài âm (harmonics): là các thành phần tần số cao hơn, có quan hệ toán học với âm cơ bản

Tai người không nghe hài âm như một nốt riêng, nhưng dùng hài âm để:

• nhận diện nhạc cụ,
• phân biệt giọng hát,
• cảm nhận độ dày, mỏng, ấm, sáng của âm thanh.

Nói ngắn gọn:

Âm cơ bản cho ta biết “nốt gì”, hài âm cho ta biết “tiếng đó là gì”.

Vì sao nhiều dàn xe nghe “đủ tiếng” nhưng vẫn thiếu nhạc?

Rất nhiều hệ thống audio car:

• bass đủ,
• mid rõ,
• treble lên cao,

nhưng nghe vẫn thiếu cảm xúc, thiếu tự nhiên. Nguyên nhân thường không nằm ở việc thiếu dải nào, mà nằm ở hài âm bị tổn hại.

Hài âm rất dễ bị phá bởi:

• EQ quá tay,
• crossover không hợp lý,
• phase sai,
• nền âm bẩn,
• sub và bass quá đà.

Khi hài âm bị mất hoặc bị méo, âm thanh vẫn còn đó, nhưng trở nên:

• khô,
• phẳng,
• thiếu “thịt”,
• nghe giống tiếng hơn là nhạc.

Hài âm đặc biệt quan trọng trong không gian xe hơi

Không gian xe hơi nhỏ, nhiều bề mặt cứng và phản xạ sớm. Điều này khiến tai người phụ thuộc rất nhiều vào hài âm để tái tạo cảm giác không gian, chiều sâu và vị trí.

Khi hài âm đúng:

• vocal có thân hình,
• nhạc cụ có độ dày,
• sân khấu có chiều sâu,
• âm thanh “đứng” và tự nhiên.

Khi hài âm sai hoặc thiếu:

• âm nghe mỏng,
• vocal không đứng,
• sân khấu phẳng,
• nghe lâu mệt dù không gắt.

Nghe giống “phát ra từ loa” hơn là người hát.

Bass và sub quá đà phá hài âm nhiều hơn người chơi nghĩ

Một nguyên nhân rất phổ biến làm hài âm bị tổn hại là bass và sub quá nhiều. Khi sub được đẩy để rung xe, năng lượng dải thấp sẽ:

• che lấp hài âm bậc thấp của mid,
• kéo nền âm lên liên tục,
• làm hài âm bị “chìm” hoặc bị não bỏ qua.

Kết quả là:

• bass nghe nhiều nhưng không nhạc,
• mid nghe rõ nhưng thiếu thịt,
• vocal thiếu cảm xúc.

Đây là lý do vì sao nhiều dàn xe sub rất mạnh nhưng lại nghe không có nhạc, chỉ có tiếng.

EQ quá nhiều và crossover sai dễ làm hài âm bị “đứt gãy”

Hài âm phân bố trên rất nhiều dải tần. Khi EQ quá tay hoặc crossover cắt không khéo, các hài âm của cùng một nhạc cụ có thể bị chia cắt giữa các loa khác nhau, với phase và timing không đồng bộ.

Khi đó, tai người:

• vẫn nghe đủ tiếng,
• nhưng không còn nghe được một nhạc cụ hoàn chỉnh.

Âm thanh trở nên rời rạc, thiếu liền mạch. Đây là một dạng sai rất khó nhận ra nếu chỉ nhìn RTA, nhưng tai nghe rất rõ.

Nền âm bẩn làm hài âm biến mất

Hài âm có biên độ nhỏ hơn nhiều so với âm cơ bản. Vì vậy, nền âm càng bẩn, hài âm càng dễ bị che mất. Điện nhiễu, jitter, gain sai, mass kém… đều làm nền âm dâng lên và “nuốt” hài âm.

Khi nền âm không sạch:

• chi tiết biến mất trước tiên,
• âm nhạc mất cảm xúc,
• nghe lâu mệt dù không gắt.

Tai người nghe nhạc bằng hài âm nhiều hơn ta nghĩ

Tai người không chỉ nghe cao độ, mà dùng hài âm để:

• nhận biết giọng quen,
• phân biệt nhạc cụ thật – giả,
• cảm nhận sự tự nhiên.

Khi hài âm đúng, người nghe thường không nói “chi tiết”, mà nói:

• “nghe thật”
• “nghe có hồn”
• “nghe giống ngoài đời”.

Khi hài âm sai, người nghe lại nói:

• “nghe thiếu cảm xúc”
• “nghe mệt”
• “nghe không đã”.

Góc nhìn của Long

Sau nhiều năm làm audio xe hơi, tôi nhận ra rằng phần khó nhất không phải là làm âm thanh to, sâu hay sắc, mà là giữ được hài âm nguyên vẹn trong một môi trường rất khắc nghiệt như cabin xe.

Rất nhiều dàn xe đầu tư lớn nhưng vẫn thiếu nhạc, chỉ vì hài âm bị hy sinh để lấy lực, lấy hiệu ứng.

Hài âm không phải là thứ trang trí, mà là linh hồn của âm nhạc. Trong âm thanh xe hơi, nơi không gian nhỏ và nhiều yếu tố gây phá hoại, việc giữ được hài âm còn quan trọng hơn cả việc có bass sâu hay treble cao.

Nói theo cách của người làm nghề:

Âm cơ bản cho bạn nghe tiếng, hài âm cho bạn nghe nhạc.